Cam asansör kavramı kadınların karşı karşıya oldukları bir başka görünmez etki ama cam tavan kadar tanıdık değil.
Oysa araştırmalar, cam asansörün kadın ağırlıklı sektörlerde yapısal bir gerçeklik olduğunu gösteriyor. Erkekler bu sektörlerde azınlıkta olsalar bile liderlik kademelerine orantısız biçimde daha hızlı ulaşıyor.
Bu durum tesadüf değil. Sistemin nasıl çalıştığını gösteriyor.
Cam asansör kavramı ne anlama geliyor?
Cam asansör kavramını sosyolog Christine Williams 1992 yılında tanımladı. Hemşirelik, ilköğretim öğretmenliği, kütüphanecilik ve sosyal hizmetler gibi kadın ağırlıklı dört meslekte gerçekleştirdiği araştırma, bu alanlara giren erkeklerin işe alım ve terfi süreçlerinde yapısal avantajlar elde ettiğini ortaya koydu.
Nitekim cam asansör, kadın ağırlıklı bir meslekte çalışan erkeğin, aynı alanda çalışan kadınlardan daha hızlı ve daha sorunsuz biçimde üst düzey pozisyonlara yükseldiği olguyu tanımlıyor. Bu yükseliş bireysel performansa değil, sisteme içkin önyargılara dayanıyor.
Rakamlar ne gösteriyor?
Rakamlar bu örüntüyü net biçimde ortaya koyuyor.
Hemşirelik bunun en belgelenmiş örneği. Erkekler ABD’deki hemşire iş gücünün yalnızca yüzde 10’unu oluşturuyor. Buna karşın üst düzey hemşirelik liderlik pozisyonlarının neredeyse yarısı erkeklerde bulunuyor.
Kar amacı gütmeyen sektörde de benzer bir tablo var. Bu sektörde çalışanların yüzde 70 ila 75’i kadın. Ancak büyük ölçekli organizasyonlarda CEO pozisyonlarında erkekler orantısız biçimde öne çıkıyor. Araştırmalar, organizasyon büyüdükçe erkek lider oranının arttığını gösteriyor.
2024’te ScienceDirect’te yayımlanan ve Almanya iş piyasasını inceleyen araştırma ise kadın ağırlıklı mesleklerde kadınların terfi dezavantajının erkek ağırlıklı şirketlerde daha da derinleştiğini ortaya koyuyor. Yani bir kadın, kadın ağırlıklı bir meslekte ve erkek ağırlıklı bir şirkette çalışıyorsa terfi dezavantajı en yüksek seviyeye çıkıyor.
Cam asansör neden işliyor?
Cam asansörün ardında bireysel tercihler değil, sistemik dinamikler yatıyor.
Erkekler kadın ağırlıklı bir mesleğe girdiğinde çoğunlukla liderliğe daha uygun algılanıyor. Bir erkeğin hemşirelik, öğretmenlik ya da sosyal hizmetler alanına geçmesi, onu bu alanlardaki standart kariyer beklentilerinin dışında konumlandırıyor. Bu farklılık paradoks biçimde avantaja dönüşüyor: Erkek, alanın dışından gelen, dolayısıyla üst yönetime daha yakın olduğu düşünülen biri olarak algılanabiliyor.
Bunun yanı sıra sponsorluk örüntüleri ve gayri resmi ağlar da bu süreçte belirleyici rol oynuyor. Performans yönetim çerçeveleri, kariyer desteği ve üst düzey yöneticilerle kurulan ilişkiler erkek lehine işleyebiliyor.
Öte yandan araştırmalar, erkeklerin kadın ağırlıklı mesleklere girdikten sonra daha “erkeksi” algılanan uzmanlık alanlarına yöneldiğini de gösteriyor. Hemşirelikte erkekler geleneksel bakım rollerinden uzaklaşarak cerrahi veya acil gibi daha yüksek ücretli ve statülü alanlara geçiş yapıyor. Bu yatay hareketlilik de cam asansörün bir boyutunu oluşturuyor.
Hangi sektörlerde cam asansör görülüyor?
Cam asansör yalnızca hemşirelikle sınırlı değil. Araştırmalar bu olgunun kadın ağırlıklı pek çok sektörde gözlemlendiğini gösteriyor.
Eğitimde erkek öğretmenler, özellikle ilköğretim kademesinde, okul müdürlüğü ve yönetici pozisyonlarına kadın meslektaşlarına kıyasla daha hızlı ulaşıyor. Sosyal hizmetlerde erkekler azınlıkta olmalarına rağmen birim yöneticiliği ve kurum liderliğinde orantısız biçimde temsil ediliyor. Kar amacı gütmeyen sektörde ise kadın ağırlıklı yapıya rağmen üst düzey pozisyonlarda erkekler öne çıkıyor.
Cam asansör görünür kılınabilir mi?
Cam asansör etkisi bireysel kötü niyetin değil, sisteme gömülü önyargıların sonucu. Bu nedenle bireysel düzeydeki çözümler tek başına yeterli olmuyor.
Araştırmalar birkaç somut adımın bu etkiyi azaltabileceğini gösteriyor. Terfi kriterlerinin yazılı ve şeffaf hale getirilmesi, kimin terfi ettiğinin cinsiyete göre düzenli olarak takip edilmesi ve kadın ağırlıklı sektörlerde cinsiyet dengesi verilerinin izlenmesi bu adımların başında geliyor.
Cam tavanı yıkmak yetmiyor. Cam asansörü de görünür kılmak ve verilerle takip etmek gerekiyor.
Kaynaklar:
- Williams, C. L. (1992). The Glass Escalator: Hidden Advantages for Men in the “Female” Professions. Social Problems, 39(3), 253–267.
→ https://www.jstor.org/stable/3096961 - Clerkin, C. (2024). More Women Work in Nonprofits. So Why Do Men End Up Leading Them? Harvard Business Review.
→ https://hbr.org/2024/04/more-women-work-in-nonprofits-so-why-do-men-end-up-leading-them - ScienceDirect. (2024). Promoting Men and Women to Management: Putting the Glass Escalator Paradox in the Establishment Context.
→ https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0049089X24000255 - 3Plus International. (2024). The Glass Escalator: Why Men Advance Faster Than Women.
→ https://3plusinternational.com/2024/05/the-glass-escalator
